Bill Gates' rules

Bill Gates, die ja, speechte onlangs op een Amerikaanse high school over een aantal inzichten dat onze jeugd niet meer op school leert. Hij bekritiseerde wat hij noemde het ‘feel-good’ en politiek-correcte onderwijs waar onze jongeren mee worden afgescheept, waardoor een generatie aan het opgroeien is die geen idee meer heeft van de robuuste werkelijkheid om haar heen. Halverwege de jaren negentig schreef de Amerikaan Robert Bly in zijn boek ‘The sibling society’ (in het Nederlands vertaald onder de titel ‘De adolescentenmaatschappij') over de omgang van ouders met hun kinderen. Hij stelt dat onze moderne wereld een adolescentencultuur is geworden, waarin ouderlijke supervisie niet meer wordt gewaardeerd. Bly voorspelt een catastrofale teloorgang van ons waardenstelsel, tenzij we erin slagen onze kinderen op de juiste wijze op te voeden en een generatie van ‘halfwassenen’ echt volwassen te laten worden. Co-blogger Gerard Sandberg schreef in dit verband onlangs enkele verontrustende columns over schoolkeuze. Het moet vooral Leuk! zijn. De Duitsers kennen een mooi opvoedingsadagium: ‘Führen und wachsen lassen’. In onze dagen lijkt het accent vooral op het laatste te worden gelegd, althans dat is de intentie van vele opvoeders, onder wie leraren. De vraag is of de studenten werkelijk groeien van het zelf maar uitzoeken, waarin het competentiegerichte onderwijs al snel ontaard is. Enkele regels voor onze studenten van Bill Gates in het Engels.

1. Life is not fair – get used to it! 2. The world won’t care about your self-esteem. The world will expect you to accomplish something before you feel good about yourself. 3. If you think your teacher is tough, wait till you get a boss. 4. Your school may have done away with winners and losers, but life has not. 5. Television and video games are not real life. In real life people actually have to leave the coffee shop and go to jobs. 7. Be nice to nerds (vert. ‘stuudjes’). Chances are you’ll end up working for one in the future.
Een collega (v!) plakte vlak voor het paasweekend ter overweging de regels van Bill Gates op het mededelingenbord in de lerarenkamer.

Rokjesdag

Nooit beleefden we een droeviger voorjaar dan nu. Afgelopen weekend was de gevoelstemperatuur min tien en was er sneeuw. Niettemin waren volkstuinhouders druk in de weer en begonnen de vogels weer hun nieuwe nesten te bouwen. Hebban olla vogela nestas hagunnan hinase hic enda thu, wat unbiden we nu? Alle vogels zijn al begonnen met hun nestjes te bouwen, behalve jij en ik, waar wachten we op? Dichtte een monnik(!) ergens rond 1100 of mogelijk eerder, zo onweerstaanbaar borrelden zijn levenssappen in het lijf op. Met deze haast achteloos neergeschreven regels wekte hij onbedoeld  de Nederlandse literatuur tot leven. De regels staan in de kantlijn van een religieus vertoog in het Latijn en de kopiist had blijkbaar een opvlieger gekregen: menselijk, al te menselijk. En Martin Bril schonk de Nederlandse literatuurliefhebber en de rest van de Nederlandse bevolking rokjesdag.  Rokjesdag is de dag, waarop een groot deel van de Nederlandse vrouwen voor het eerst in het jaar zomerse kleding, zoals een korte rok, gaan dragen, en daarmee op verleidelijke wijze de lente inluiden. Martin Bril introduceerde de term in 1996 in een column in Het Parool, waarna hij er regelmatig op terugkwam in zijn columns, onder andere in De Volkskrant. De term is inmiddels zo ingeburgerd, dat deze is opgenomen in de Dikke Van Dale, met een verwijzing naar het synoniem bloesjesdag. In Amerika is dit fenomeen bekend als Skirt day. Brils fascinatie voor dit fenomeen had naar zijn zeggen niets te maken met erotiek, maar met het door hem waargenomen gegeven, dat vrouwen – als bij geheime afspraak – opeens en masse op straat verschijnen met blote benen en een rok. Ik deel vooralsnog Brils fascinatie, maar als u het me niet kwalijk neemt, met de erotiek erbij. Als de eerste lentedag zich schoorvoetend aandient, beginnen veel mannen zich al bronstig af te vragen of rokjesdag nu snel zal komen. Oh, wat verlang ik weer naar rokjesdag!

Habemus Papam

Annuntio vobis gaudium magnum: habemus papam! Ik verkondig u grote blijdschap: we hebben een paus! Met deze woorden uit de kerstnacht werd de komst van de nieuwe paus aangekondigd. Zoals eens de engelen aan de herders op het veld de geboorte van Christus aankondigden. Om in dezelfde sfeer te blijven leek het wel, koos de nieuwe paus de naam van de oprichter van de orde der minderbroeders, de orde van de armoedebeweging in de Kerk, de Franciscanen. Op school is religie een non-issue, daar wordt niet over gepraat. Zoals vroeger niet over seks gepraat werd. Tempora mutantur, et nos mutamur in illis. Times they are a’ changing! Als er ergens een domein is waar de secularisatie het geestelijk klimaat overheerst, is het onderwijs wel. Natuurlijk, er zijn nog scholen op christelijke grondslag, maar die zijn toch vooral te vinden in de Bible Belt, de halvemaan die zich dwars over het land uitstrekt van Westkapelle in Zeeland tot Staphorst in Overijssel. De katholieke scholen die zich realiter, in werkelijkheid, idealiter, naar hun geloofsovertuiging richten in hun onderwijs zijn op een hand te tellen. De meeste zijn gewoon ‘niks’ of ‘iets’ geworden. De scholen van de Onderwijsgroep Tilburg hebben de katholieke signatuur van zich afgeworpen als een krap zittend korset. We hebben nu een levensbeschouwelijke en ethische  grondslag die sterk humanistisch gekleurd is. Toch zit er nog veel geloof en religie onder onze collega’s en niet te vergeten onze studenten! Die is vooral New Age van karakter, tenminste dat vang ik zo op uit gesprekken in de lerarenkamers en in de klaslokalen. Daar durven, zou ik bijna zeggen, collega’s en studenten  nog wel over te praten en plein public want het is modern, en modern is goed. De meerderheid is atheïstisch krijg ik de indruk en sommigen van hen zijn het zo dat ze er zelfs in zijn gaan geloven. Paradoxaal. Maar zeg nou zelf, wat weten we eigenlijk zeker? Over je christelijk of islamitisch geloof praten op school heeft iets van uit de kast komen. Durf jij nog te vertellen dat je elke zondag in de hoogmis of tijdens het vrijdaggebed in de moskee voor God door de knieën gaat? En toch is er iets aan het veranderen. Van collega’s vernam ik dat ze geboeid hadden zitten kijken naar de beelden vanuit het St. Pietersplein in Rome. Langdurig geboeid hebben zitten kijken naar praktisch bewegingsloze beelden, naar een eeuwenoud ritueel dat zich tergend langzaam voor hun ogen ontvouwde. Religie is gestolde tijd, en dat maakt dat zij mensen van alle tijden en streken blijft inspireren. Tempus fugit, zeiden de oude Romeinen, de tijd vliegt, en soms willen we daar eens bij stil blijven staan.

Omdenken

De nieuwste denktruck heet omdenken. Wat is omdenken? Je hebt een probleem dat je als een bedreiging ervaart en je maakt er een kans of een uitdaging van. Heel creatief dus. Zo was er een VWO-klas die les zou gaan krijgen van een als kwalitatief uitermate teleurstellend  bekend staande docent Nederlands. Alle leerlingen zagen het somber in, temeer omdat het om een examenklas ging. En wat deden ze? Op Facebook maakten ze aan het begin van het schooljaar een pagina aan en gedurende het jaar voorzagen ze elkaar van goeie vragen en antwoorden. Aan het eind van de leergang scoorde deze klas veel beter dan de overige klassen die les hadden gehad van wel een goede docent. Omdat de docent zo slecht was, hadden de leerlingen samen een heel prettige, nieuwe werkvorm gevonden waarmee ze veel beter scoorden. Een kwestie van omdenken.

Dit verhaaltje staat op de site omdenken.nl als voorbeeld van een typisch geval van omdenken. Volgens die site is omdenken gewoon een kwestie van doorzetten. Stug volhouden, ergens voor gaan en erin geloven. Ruikt u al onraad? Het tenenkrommende taalgebruik op de site verraadt al dat het mens- en wereldbeeld hoogst optimistisch is en bovenal onrealistisch. Je kunt het, tjakka!
De hedendaagse werkcultuur is vergeven van dit soort de realiteit verdoezelend taalgebruik, dat vooral tot uiting komt op scholingsdagen en hei-exercities. Het doet me denken aan de denkterreur in Aldous Huxley’s Brave new world en aan de Nieuwspraak uit de klassieker 1984 van George Orwell.  
Een van de middelen waarmee de Partij (Big Brother is watching you!) de burgers onder de duim houdt  is een nieuwe taal, de 'Newspeak'. Nieuwspraak is een ingedikte vorm van de Engelse taal, waarin de Partij ervoor heeft gezorgd dat alle woorden die een negatieve werking voor haar zouden kunnen hebben, zijn geschrapt of een andere betekenis gekregen hebben. Het onder woorden brengen van 'misdenk' (Nieuwspraak voor 'onjuiste meningen') wordt hiermee bij voorbaat onmogelijk gemaakt. 1984 is daarmee ook een boek over taal en semantiek. Wanneer woorden hun betekenis verliezen en mensen niet over voldoende woorden beschikken om hun gedachten uit te kunnen drukken, kunnen zij niet alleen niet meer spreken maar ook niet meer denken.
Wanneer we elkaar voortdurend wijs maken dat problemen niet bestaan, maar juist mogelijkheden zijn om je talenten en kwaliteiten op bot te vieren, dan verdoezelen wij de realiteit. Hierbij vindt een opmerkelijke verschuiving van focus plaats: namelijk van het probleem naar degene die nu plotseling probleemeigenaar wordt genoemd. Indien hij (m/v) er niet in slaagt om het probleem op te lossen, is hijzelf het probleem geworden. In het onderwijsveld zijn hier genoeg voorbeelden van. Denk maar eens aan die ongemotiveerde klas, die zelfs een goede leraar niet aan de gang krijgt. Er gaat een schijnwerkelijkheid ontstaan, net als in 1984 en in Brave new world.

If you can’t do, teach

Onze Engelse buren hebben van die leuke cynische en morbide zegswijzen. Zo omschrijven ze het liggen in je graf na de dood met Pushing up the daisies. (Louis ;) Plastischer dan dit kun je het chemische proces dat zich down under moet afspelen niet uitdrukken, en dan zit daar bovendien nog die Fawlty towers humor in. Daar steekt ons ‘door de wormen opgevreten worden’ maar prozaïsch bij af. Ook de aanduiding ‘rijke stinkerds’ voor de beroemdheden die in oude kathedralen begraven lagen,  – inderdaad je kon ze ruiken: memento mori! - , klinkt nogal lomp.

Voor het onderwijsveld kennen onze Britse vrienden en vriendinnen ook een leuke:  If you can’t do, teach. De meest gebruikelijke uitleg van dit adagium is: als je niets kunt, kun je altijd nog gaan lesgeven. De oorsprong van de gevleugelde uitspraak is onzeker, maar zeer waarschijnlijk stamt ie uit universitaire kringen, waar mensen die het academische niveau niet aan konden het advies kregen om de alma mater de rug toe te keren en maar les te gaan geven op middelbare scholen of het beroepsonderwijs.
Er bestaat ook een kortere variant: If you can’t teach. Deze heeft de eerdere betekenis maar bovendien een nog tragischer bijbetekenis: wat, als je ook niet kunt lesgeven? Dan blijft er helemaal niets meer van je over. Leraar zijn is een tragisch beroep, want du moment dat je het niet meer kunt, val je over de rand en beland je in de kanslozen-kaartenbak op het arbeidsbureau.
Oscar Wilde zei: “Everybody who is incapable of learning has taken to teaching.” Deze uitspraak is een variant op die van hierboven en paradoxaal. Een leraar zou toch bij uitstek iemand behoren te zijn die zijn studenten leert te leren. En het dan zelf niet kunnen?! Misschien schuilt er toch de waarheid in dat je meestal beter kunt uitleggen wat je niet kunt, dan wat je wel kunt. En dat studenten van dit slechte voorbeeld juist leren.
Aristoteles is positiever, wanneer hij zegt dat degenen die iets wéten dit in de praktijk brengen, maar dat degenen die ook echt iets begrijpen dit onderwijzen. Leren op school vindt toch vaak op een meta-niveau  plaats: verwondering en bewondering wekken (voor het vakmanschap), inspiratie opdoen, enthousiasmeren, horizonten verruimen: de geest kiest het ruime sop. Maar hoe we dat doen en hoe dit gebeurt blijft deels onduidelijk. Daar heeft de onderwijskunde ook geen afdoende antwoord op. Einstein legde de bal wat dit betreft praktisch volledig bij zijn studenten;  “I never teach my pupils, I only attempt to provide the conditions in which they can learn.” En Plato zegt in zijn De Republiek: “Lichamelijke oefening, ook al gebeurt dit onder dwang, schaadt het lichaam niet; maar kennis die is verworven onder dwang blijft niet hangen.”

De citaten heb ik o.a. gevonden op www.goodreads.com

RIP ROC

De aanduiding ROC, dat als voorvoegsel wordt gebruikt voor BVE-instellingen, heeft haar laatste tijd gehad. Het Onderwijsblad schrijft dat een groeiend aantal ervan geen ROC meer willen heten. Hiervoor wordt door de onderhavige instellingen een aantal redenen genoemd. Het feit dat we een (bepaald soort) school zijn, moet weer in de naamgeving doorklinken. Regionaal opleidingencentrum is veel te neutraal en te vaag. En ook onze studenten, - ik blijf om cultuurhistorische redenen toch moeite houden met de aanduiding -, hebben weinig met de afkorting; vaak wordt deze door hen uitgesproken als ROK. De associatie met de populaire muziek dringt zich hier op: alsof we een rockacademie zijn. Quod non, nou ja een beetje dan: KCM.

De naam ROC roept ook teveel negatieve connotaties op: leg je oor maar eens te luisteren bij mensen die je ontmoet op feesten en partijen: grootschalig, anoniem, moeilijke ongemotiveerde leerlingen. Ikzelf krijg daar altijd een heel erg Streekcentrumgevoel bij: prima school, maar beroerd imago. Onderzoek van het voormalige(!) ROC Eindhoven wees uit dat veel mensen het negatieve beeld van ROC’s  onderschrijven en dat ze denken dat deze deel uitmaken van een landelijke onderwijsmammoet.
Dat Eindhovense ROC is zich sinds kort Summa College gaan noemen. Een opmerkelijke nomenclatuur die zich niet een-twee-drie laat verenigen met middelbaar beroepsonderwijs. Summa betekent ‘hoogste’, ‘totaal’ en dat is natuurlijk heel mooi, want je kunt de lat als school niet hoog genoeg leggen. Je denkt bij zo’n naam toch eerder aan een gymnasium of havo/vwo-school. De naam doet mij als geletterd man direct denken aan de beroemde ‘Summa Theologica’ van de middeleeuwse denker Thomas van Aquino. Er was een tijd, nog niet eens zo lang geleden, waarin in dorpen en steden nog straten naar hem vernoemd werden. Kom daar nu eens om; wie met de tijdgeest huwt, is snel weduwnaar, zegt Commissaris van de Koningin (en oud-lid Raad van Toezicht van onze Onderwijsgroep Tilburg) Wim van den Donk in de Brabants Bont van vorig week.
Een interessant aspect aan de nieuwe namen van voormalige ROC’s, want er zijn er meer, zoals ik boven al aangaf, is dat ze Latijns zijn. Zo kennen we Aventus in Apeldoorn, waar tot voor kort nog braaf ROC voor stond en Scalda (ex-ROC Zeeland) in Terneuzen. Inderdaad, genoemd naar de Wester- en Oosterschelde. De naam Aventus verwijst naar de studenten die erop zitten; een 'aventus' is een nieuweling in iets, een (nog) vreemde in het Jeruzalem van een bepaald vakgebied.
In de nieuwe naamgeving klinkt een herwaardering naar traditie en klassieke waarden door. Het gaat de bedenkers nu nog te ver om net als vroeger weer de Sinten in de schoolnamen op te nemen, maar wie weet komt er dat nog wel van. Overigens varen dure restylingbureaus wel bij de naamoperaties. De nieuwe naamgeving en verandering van de huisstijl die dat tot gevolg had kostte Summa uit Eindhoven 9 ton. Daar steekt onze 4 ton die we uitgaven voor de magenta-roze Onderwijsgroep Tilburg nog gunstig bij af.
Binnen afzienbare tijd zullen wij de aanduiding ROC ook afwerpen als een oude slangenhuid, al dan niet daartoe gedwongen. We zullen dan op zoek moeten gaan naar een nieuwe naam. Ik doe alvast een voorstel: Petrus Dondersberoepscollege. De Tilburgse (d'n Haaikaant!) missiepater was zoon van een huiswever. Dat wordt dan in de volksmond: Peerke Dondersvakschool.

Weg met de manager!

‘Als mensen zelf een hypotheek kunnen afsluiten en kinderen kunnen opvoeden, waarom zouden ze op de werkvloer dan geen beslissingen kunnen nemen?’, vraagt managementgoeroe Ben Kuiken, auteur van het boek De laatste manager, aan ons.

Manager is zo jaren negentig van de vorige eeuw en directeur is helemaal prehistorie, die dateert nog uit de tijd van Pipo de Clown. Voor de kleintjes onder ons, de razend populaire eerste televisieserie van vijftig zestig jaar geleden, waarin Dikkedeur, als directeur van een circus, de bühne onveilig maakte.
Op de tv zendt de VPRO momenteel in de serie Tegenlicht een sequel uit over een nieuwe manier van omgaan met elkaar in bedrijven, ondernemingen en instellingen. Onlangs kwam de booming Brasilian Ricardo Semler (1959) aan het woord, die zijn concern Semco, producent van industriële machines, zoals betonmolens en waterpompen, helemaal ‘baasloos’ heeft gemaakt. Hij noemt zijn aanpak Semco stile. De zelfsturing ten top gedreven; anders dus als bij ons waar de zelfsturende teams resultaatverantwoordelijk zijn geworden, maar waar de beslissingen toch grotendeels ROC-topdown genomen worden. Wij zijn in dit proces ergens halverwege blijven steken, maar Ricardo is helemaal tot het einde gegaan. Walk the walk!  En het werkt.  Zijn concern groeit als kool, met Chinese groeipercentages van 9, 10 procent per jaar. Werknemers mogen zelf bepalen wanneer ze gaan werken, stellen zelf hun primaire en secundaire arbeidsvoorwaarden (salarissen, rusttijden, vakanties, scholing, personeelsvoorzieningen) vast en hebben de traditionele scheiding van werk en privé opgeheven. Ze mogen dus gewoon hun verjaardagsfeestje ‘s avonds houden in de bedrijfskantine. Wel opruimen! Er zijn hangmatten voor elk moment van de dag beschikbaar, want Ricardo denkt dat rusten in de baas zijn tijd heel productief uitpakt in the end. De enige harde verplichting is je targets halen: wat en hoe je het ook doet, aan het eind van de week moeten de productieaantallen zijn gerealiseerd. Niks moet, maar alles kan. En net als bij Interpolis heeft niemand een vast werkplek, ook de leiders niet, die geheel democratisch in een geheime stemming periodiek worden gekozen. Je bent maar voor een tijd baas. Herverkiezing is mogelijk, maar beperkt.
Is er dan helemaal geen echte baas bij Semco? Jawel, maar hij heeft zich onzichtbaar gemaakt, want hij vindt dat zijn werknemers wel hun eigen boontjes kunnen doppen. Hij levert als topman enkel ideeën en strategieën. God bestaat echt, en hij woont in Brazilië in een aards paradijs.