Frietje met

De digitalisering van onze communicatie heeft met zich meegebracht dat wij weer teruggrijpen naar heel oude taalconventies. Zo was het in veel talen van oudsher gebruikelijk dat alleen medeklinkers werden opgeschreven. Het Hebreeuws en Arabisch zijn echte medeklinkertalen; alleen de consonanten doen er toe. De betekenis van de woorden wordt bepaald door zogenaamde wortelconsonanten. Zo zijn in het Arabisch alle woorden die met schrijven te maken hebben of daarvan zijn afgeleid afkomstig van de medeklinkerradix: KTB. In het Arabisch betekent ‘kataba’ schrijven.

Klinkers zijn erg dialect- en accentgevoelig, daarom werden die in het schrift weggelaten. Een meer praktische reden was het spaarzaam gebruiken van perkament of papyrus. Taalgebruikers ontwikkelden een soort steno, - alleen medeklinkers - , om materiaal te sparen waar ze op schreven. Bij veel Nederlanders is nog duidelijk via hun klinkergebruik te horen uit welke streek ze afkomstig zijn en vaak zelfs ook aan de medeklinkers. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Gooise R die als binnensmondse jee wordt uitgesproken. Luister maar eens naar Sacha de Boer van het Journaal op tv. Toen de talen gestandaardiseerd werden kwam er een officiële klinkernotatie.
In onze tijd sms’en onze jongeren vaak in consonantenschrift, gewoon om tijd te sparen ; het went verrassend snel. Moeiteloos lees ik de medeklinker-sms’jes van mijn kinderen: pp-km-ff = Papa, kom je even? Merk op dat ik deze short message als een verzoek interpreteer en niet als een bevel; mijn kroost is vooral dankzij mijn echtgenote opgevoed tot wellevendheid.
In de spreektaal bestaat er ook een vorm van taalefficiency: de frietje-met-vorm. Heb je je zelf er al eens op betrapt dat ook jij die vorm gebruikt als je een frietje bestelt? Je bedoelt natuurlijk mét mayonaise (afgekort mayo). Er worden ook grapjes mee gemaakt: mag ik een frietje-zonder-met. Hiermee wordt een frietje zonder mayo bedoeld. Een frietje-zonder was efficiënter geweest, maar vanwege de woordspeling-fun wordt die toch gebezigd. Homo ludens, schreef Johan Huizinga al! Je hoort ook wel: frietje-met-zonder. Maar dit laatste kan bijvoorbeeld ook betekenen: een frietje met mayo, maar zonder curry, of satésaus.
Andere voorbeelden: de ex-van, aanpassen-aan, telkens wordt het bijbehorende zelfstandig naamwoord weggelaten. Bij het eerste woord: naam in te vullen naar situatie: bijvoorbeeld de ex van Toon en bij aanpassen aan: de omstandigheden. Deze constructies hebben ook een sterk je-weet-wel-karakter.
De vorm heeft ook een min of meer officiële naam: praepositio peterburgensis. Even uitleggen: het eerste woord betekent voorzetsel, het tweede is een afleiding van de bedenker van de term: de taalkundige Peter Burger.