De kanonnen van augustus 1914*

Ook al kijken we langdurig in de glazen bol, we zullen nooit zeker kunnen weten hoe de wereld over pakweg vijftig jaar eruit ziet. Of over een maand. De toekomst wordt immers hoofdzakelijk bepaald door factoren die we niet kennen, en waarvan we ons niet eens bewust zijn. We weten zelfs niet dat we ze niet weten. Akelig idee eigenlijk. De Eerste Wereldoorlog die dit jaar op velerlei wijzen herdacht zal worden is hiervan een overbekend voorbeeld. Toen de kanonnen op zaterdagavond 1 augustus 1914 begonnen te bulderen, - op die dag liep het Duitse ultimatum aan Rusland af -, klonken die als een donderslag bij heldere hemel. Niemand had nog geen anderhalve maand  daarvoor gedacht dat de moord op aartshertog Frans-Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, op 28 juni 1914 door de jonge Servische nationalist Gavrilo Prinzip (21 jaar) de casus belli, de aanleiding voor een grootschalige  oorlog zou zijn. Men had overigens geen idee van wat een wereldoorlog was en men wist niet eens dat men dat niet wist; hoe zou je immers dingen kunnen weten die nog niet hebben bestaan of zich hebben voorgedaan?

De kredietcrisis van 2008 is een ander illuster voorbeeld uit onze eigen tijd, ofschoon sommige eigenzinnige economen en journalisten die wel hebben zien aankomen, de Nederlandse economische publicist Willem Middelkoop bijvoorbeeld, maar de meeste economische en financiële deskundologen hadden hun ogen wijd open dicht. Dat laatste is overigens een verschil met de eeuw daarvoor; toen wisten ze echt niet dat die een jonge generatie verwoestende wereldoorlog, - alle soldaten waren van mbo-leeftijd -, eraan kwam. In onze tijd wilde men het gewoon niet zien omdat het niet zo goed uitkwam voor de financiële wereld.

Je kunt dus ook dingen niet willen zien. Van de Amerikaanse politieke havik Donald Rumsfeld, de Amerikaanse minister van Oorlog onder president George W. Bush is de volgende uitspraak en hij besloot op basis daarvan de geopolitieke situatie in de wereld naar zijn hand te zetten:

“There are known knowns, there are things we know that we know. There are known unknowns; that is to say, there are things that we now know we don’t know. But there are also unknown unknowns – there are things we do not know we don’t know.”

Deze metacognitieve uitspraak kan nog worden aangevuld met de zin: ‘We weten dat we dingen niet weten die we niet weten.’ Met andere woorden: we zijn er ons van bewust dat er dingen zijn waarvan we niet eens weten dat we ze niet weten.

* Lees het gelijknamige boek van de Amerikaanse historica Barbara Tuchman.