Werk ze!

Mijn collega Ad de Boer vroeg mij eens uit te zoeken hoe een uitdrukking als ‘Werk ze!’ in elkaar steekt. Met mij deelt hij de liefde voor de eigenaardigheden van de Nederlandse taal. Terwijl ik mijn studenten regels en finesses van de Nederlandse taal tracht aan te leren, laat Ad hen in zijn lessen creatief vorm aan de taal geven: in woord, beeld en geluid.

We staan er nooit bij stil, maar uitdrukkingen die we doodgewoon vinden en we dus talloze malen gebruiken, blijken verduiveld moeilijk in elkaar te zitten, taalkundig. Ik verklap al vast dat de taalgeleerden er niet uit zijn, uit dat ‘Werk ze!’. Ook andere analoge constructies zijn overigens mogelijk: ‘Eet ze!’ ‘Slaap ze!’ ‘Wandel ze!’ Et cetera.

Na enig onderzoek, o.a. in het vaktijdschrift Onze Taal en in de ANS (Algemene Nederlandse Spraakkunst), hét handboek voor de regels van de Nederlandse syntaxis, blijkt de uitdrukking bij twee soorten werkwoorden mogelijk. Ten eerste bij onovergankelijke werkwoorden. Werken en slapen zijn onovergankelijke (intransitieve) werkwoorden; ze kunnen geen lijdend voorwerp bij zich hebben. Je kunt bijvoorbeeld niet zeggen: ‘Ik werk een tafel’, wél ‘Ik timmer een tafel’. Je kunt natuurlijk wel zeggen: ‘Ik werk een uur.’, maar in dat zinnetje is ‘een uur’ een bijwoordelijke bepaling van tijd: ‘Ik werk gedurende een uur.’ Toch lijken werken en slapen een lijdend voorwerp bij zich te hebben: ‘Werk ze!’, ‘Slaap ze!’. Maar waar staat dat ‘ze’ dan voor?

In de uitdrukking ‘Eet ze!’ is eten echter een overgankelijk (of transitief) werkwoord; het kan een lijdend voorwerp bij zich hebben. Bijvoorbeeld: ‘Ik eet een appel.’ Nu blijkt de uitdrukking ‘Eet ze!’ alleen mogelijk bij die transitieve werkwoorden die ook zonder lijdend voorwerp in een zin kunnen optreden. Je kunt zowel zeggen als zin ‘Ik eet.’ als ‘Ik eet een appel.’ De laatste twee woordjes vormen het lijdend voorwerp. Je kunt echter niet zeggen: ‘Maak ze!’ in de analoge betekenis van ‘Eet ze!’ Het transitieve werkwoord maken kan niet zonder een lijdend voorwerp in de zin. ‘Ik maak’ als zin is geen goed Nederlands, want onvolledig.

Maar waar slaat dat ‘ze’ nou op in bijvoorbeeld ‘Werk ze!’? Hierover las ik verschillende verklaringen die ik allemaal nogal vergezocht vond. Ik ga er dan ook verder niet op in, ze zouden overigens voor deze blog te ver voeren. Lees daarom Onze Taal, jaargang 1998, nr. 7/8, blz. 192-194. Makkelijk op de site van Onze Taal terug te vinden.

Zelf kom ik er niet uit. Ik heb telkens het gevoel dat de verklaring op het puntje van mijn tong ligt, maar ze komt maar niet over mijn lippen. Wordt vervolgd.